نگاه نو

تاثيرات اينترنت بر نسل جوان

نوجوانان در فضاي مجازي چه مي كنند؟

ويژگي خاص دوران نوجواني نسبت به دوران ديگر زندگي، تغييرات عميق رشد زيستي، روانشناختي و اجتماعي است. شروع نوجواني، با افزايش سريع رشد اسكلتي و شروع رشد جنسي فيزيكي مشخص مي‌شود و با تسريع رشد شناختي و تحكيم شكل شخصيت ادامه مييابد. از لحاظ اجتماعي نيز نوجواني دوره آمادگي جدي براي نقش‌هاي آينده به عنوان يك بزرگسال است.

 

در بسياري از جوامع، نوجواني با آيين‌هاي دوره بلوغ آغاز مي‌شود كه اصطلاحاً آيين‌هاي گذرا ناميده مي‌شوند و طي آنها، ورود نوجوان به دنياي بزرگسالي و وظايف و مسووليت‌هاي آن جشن گرفته مي‌شود. گاهي در آيين‌هاي مذهبي هم شروع نوجواني جشن گرفته مي‌شود. امروزه نوجواني مرحله شناخته ‌شده‌اي از رشد انسان است. اما اين مرحله از نظر سن شروع، طول مدت آن، سرعت رشد، رشد جنسي و تكامل رواني متفاوت است.

از آنجا كه دوره نوجواني يكي از دوره هاي مهم زندگي انسان است، توجه دانشمندان را به خود جلب مي‌كند. آنها سعي مي‌كنند اثر عوامل مختلف را بر زندگي نوجوان بسنجند و نتايج نهايي آن را مورد بررسي قرار دهند. يكي از اين عوامل استفاده نوجوانان از اينترنت است. استفاده نوجوانان از اينترنت از جنبه‌هاي مختلفي مورد مطالعه قرار گرفته؛ به عنوان مثال، آيا جنسيت مي‌تواند نوع استفاده از اينترنت را پيش‌بيني كند؟ آيا استفاده از اينترنت موجب دورافتادگي از اجتماع يا ايجاد افسردگي به خصوص در نوجوانان مي‌شود؟ آيا نوجوانان از اينترنت به عنوان محيطي براي گشت و گذار با هويت ساختگي استفاده مي‌كنند؟

تقسيم بندي دوره نوجواني

نوجواني معمولا به 3 دوره تقسيم مي‌شود: 1 اوايل نوجواني (11 تا 14 سالگي) ، 2 اواسط نوجواني ( 14 تا 17 سالگي )، و 3 اواخر نوجواني (17تا 20 سالگي.) اين تقسيم بندي اختياري است و رشد در طول طيفي روي مي‌دهد كه از شخصي تا شخص ديگر متفاوت است.

سن شروع بلوغ متفاوت است و دخترها 12 تا 18 ماه زودتر از پسرها وارد دوره بلوغ مي‌شوند. سن متوسط شروع بلوغ براي دخترها 11 سالگي (در محدوده 8 تا 13 سالگي) و براي پسرها 13 سالگي (در محدوده 10 تا 14 سالگي) است. دوقلوها از هر جنسي كه باشند، معمولاً ديرتر از ساير افراد به بلوغ مي‌رسند. در طول صد سال گذشته، سن شروع بلوغ رو به كاهش بوده كه يكي از پيامدهاي اين مساله طولاني شدن فاصله بين بلوغ جنسي تا بلوغ فرهنگي و اجتماعي است. به طور كلي، بلوغ زودرس براي پسرها مزيت و براي دخترها نقصان محسوب مي‌شود. ميزان هورمون‌هاي جنسي در سراسر دوره نوجواني به آرامي‌بالا مي‌رود و با تغييرات بدني مطابقت دارد. تستوسترون، هورمون مسوول صفات مردانه پسرها و استراديول هورمون مسوول صفات زنانه دخترهاست. هردوي اين هورمون‌ها بر كاركرد دستگاه عصبي مركزي و از جمله خلق و رفتار تاثير مي‌گذارند.

هر دوره از زندگي خصوصياتي دارد

خاطرخواهي، قهرمان پرستي و بت‌سازي از ستارگان سينما و موسيقي، از مشخصات دوره اول نوجواني است. در اواسط نوجواني، رفتار جنسي و تجربه‌ انواعي از نقش‌هاي جنسي شايع است . خاطرخواهي غير همجنس‌گرا اغلب در مورد فردي غير قابل وصول و مسن‌تر يا همسن فرد در اين دوره معمول است. تجربيات هم جنس گرايانه نيز در اين دوره ممكن است روي دهد، اما معمولاً گذراست.

در شروع نوجواني تفكر معمولاً انتزاعي، مفهومي‌و آينده نگر مي‌شود. در اين دوره بسياري از نوجوانان خلاقيت قابل ملاحظه‌اي نشان مي‌دهند و آن را در قالب نگارش، موسيقي، هنر و شعر ابراز مي‌كنند. خلاقيت در ورزش و نيز علاقه نوجوان به دنياي عقايد (انسان دوستي، اخلاق، شرافتمندي و مذهب) خودنمايي مي‌كند. در اين دوره داشتن دفتر خاطرات روزانه يك عادت خلاقانه رايج است.

تكليف عمده نوجوان در اين دوره، كسب يك احساس مطمئن از خويشتن است. پراكندگي هويتي به ناتواني در دستيابي به خويشتن يكپارچه يا خودآگاهي اطلاق مي‌شود. بخشي از بحران هويت با حركت از وابستگي به سوي استقلال حل مي‌شود.

منفي‌كاري هم در اين دوره ظاهر مي‌شود. منفي‌كاري تلاش مجددي است تا نوجوان به پدر و مادر و پس از آن به دنيا بگويد كه خود صاحب عقل و انديشه است. منفي‌كاري راه كلامي‌ ابراز خشم است و نوجوان ممكن است براي اثبات استقلال خود به هر روشي متوسل شود.

تجربه‌هاي مدرسه ميزان جدايي از خانواده را تسريع و تشديد مي‌كند. نوجوان مي‌كوشد به هويتي شخصي دست يابد كه از والدين جداست، اما نزديكي كافي با ساختار خانواده دارد. نوجوان معمولاً خود را از چشم همسالانش مي‌بيند و هر گونه انحرافي در ظاهر، طرز لباس و رفتار ممكن است موجب كاهش عزت نفس او شود.

حدود 20درصد نوجوانان اختلال رواني قابل تشخيص دارند. اختلال انطباق از شايع‌ترين اين اختلالات است و اختلالات اضطراب و افسردگي نيز شايع است. اين اختلالات اغلب با رفتارهاي بزهكارانه، طغيان و شكست تحصيلي همراهند كه همه آنها ممكن است موجب ناهماهنگي در خانواده شود.

براي بيشتر مردم، كسب حس مشخصي از اخلاق يكي از مهم‌ترين دستاوردهاي اواخر نوجواني و جواني است. اخلاق را پيروي از معيارها، حقوق و وظايف مشترك تعريف كرده‌اند. در اين مرحله از رشد، اصول اخلاقي و كنترل سلوك دروني مي‌شود. كودكان پيش دبستاني صرفاً اصولي را كه والدين وضع كرده‌اند دنبال مي‌كنند. در سال‌هاي مياني كودك اصول را مي‌پذيرد اما قادر نيست استثنا قائل شود. در دوره نوجواني فرد اصول خود را بر پايه آنچه براي جامعه در سطح وسيع مفيد است شكل مي‌دهد.

اورنس كوهلربگ، 3 سطح عمده از رشد اخلاق را توصيف مي‌كند: 1 اخلاق پيش متعارف كه در آن تنبيه و پيروي از والدين عوامل تعيين‌كننده هستند.2 اخلاق متعارف سازگاري با نقش كه در آن كودك سعي مي‌كند براي كسب تاييد و برقراري روابط خوب با ديگران سازگاري نشان دهد. 3 اصول اخلاقي كه توسط خود شخص پذيرفته شده است. در اين مرحله كه عالي‌ترين سطح اخلاقي است، كودك داوطلبانه و بر پايه مفهوم اصول اخلاقي از قوانين و مقررات پيروي مي‌كند و در شرايط خاص براي قوانين استثنا قائل مي‌شود.

انتخاب شغل از اين سوال پايه مي‌گيرد: «به كجا مي‌روم؟» نوجوانان در انتخاب شغل تحت تاثير همسالان، والدين، معلمان، مشاوران و نيز نيروهاي ناخودآگاه دروني خود هستند و نوجواناني كه قادر به ادامه تحصيل نيستند، در برقرار كردن يك هويت شغلي رضايت بخش دچار مشكل مي‌شوند و بسياري نيز سرنوشتشان فقر و افسردگي است. پايه روانشناختي احساس ارزش فردي در بزرگسالي بستگي به كسب شايستگي در دوران نوجواني دارد.

بعضي از نوجوانان رفتارهاي خطرجويانه‌اي را دنبال مي‌كنند. رفتارهاي خطرجويي در نوجواني شامل موارد زير است: مصرف الكل، دخانيات و ساير مواد؛ فعاليت جنسي همراه با بي‌مبالاتي، رفتار سانحه‌پذير نظير رانندگي با سرعت، پرواز با كايت و چتر بازي نمايشي. دلايل رفتار خطرجويي متفاوت است و با ديناميك‌هاي ضد هراسي، ترس از بي‌كفايتي يا نياز به اثبات هويت جنسي و ديناميك‌هاي گروهي نظير فشار همسالان ارتباط دارد. اين رفتار همچنين ممكن است بازتاب برخي تخيلات همه تواني نوجوان‌ها باشد كه در آنها خود را در مقابل صدمات جراحات رويين تن تصور مي‌كنند.

همان‌طور كه گفتيم، دوره نوجواني به علت فراز و نشيب ‌هايي كه دارد، منشأ شكل‌گيري بسياري از جنبه‌هاي زندگي فردي و اجتماعي فرد است. يكي از عواملي كه اخيراً تاثير زيادي بر زندگي نوجوانان داشته، اينترنت است كه با گسترش روز‌افزون خود در جامعه و بخصوص در بين نوجوانان، خود را به يكي از عوامل تاثيرگذار در زندگي نوجوانان تبديل كرده و حتي در بعضي موارد مي‌تواند در جهتگيري و نگرش افراد درباره موضوعات مختلف دخيل باشد. مطالعات مختلفي در زمينه اينترنت و نوجوانان انجام شده، اما به سبب تازه بودن موضوع، تعداد مطالعاتي كه به بررسي ارتباط بين نيازهاي جسمي‌ و روحي نوجوانان و اينترنت پرداخته باشند اندك است و ضرورت انجام مطالعات بيشتر در بين نوجوانان و در كشورهاي مختلف با آداب و رسوم و فرهنگ‌هاي مختلف احساس مي‌شود.

كسب هويت جديد در فضاي مجازي

يك روزنامه‌نگار معتقد است مهم‌ترين اثري كه اينترنت در جوانان داشته، امكان دسترسي و ايجاد اعتماد به نفس در خروج از شخصيت و استفاده از هويت جديد است. از آنجا كه دوره نوجواني دوره شناخت هويت است، همواره اين سوال وجود داشته است كه آيا اينترنت مي‌تواند به عنوان يك وسيله مناسب براي استفاده افراد در بررسي و كشف هويت خود مورد استفاده قرار گيرد يا نه.

در يك مطالعه كه توسطElioheva F.cross در دانشگاه كاليفرنيا در سال 2004 صورت گرفته، نتايج زير در رابطه با استفاده نوجوان از اينترنت به دست آمده است. اين مطالعه روي 261 نفر (100 پسر و 161‌‌دختر) انجام شده است.

در اين مطالعه هيچ تفاوتي بين استفاده از اينترنت در يك روز در بين دوجنس مشاهده نشد. اما پسران زمان بيشتري از اينترنت خانگي نسبت به دختران استفاده مي‌كردند. 88 درصد پسران براي مدت 2 سال از اينترنت استفاده مي‌كردند، در حالي كه اين مقدار در دختران 72درصد بود. 50 درصد از داوطلبان(14)n= بازي كننده‌هايonline قهار بودند كه 12 نفر آنها را پسر و 2 نفر آنان را دختر تشكيل مي‌داد. در بين گروهي كه از بازي‌هايonline استفاده مي‌كردند، زماني كه پسرها صرف بازي مي‌كردند بيشتر از دختران بود. بيشتر نوجوانان از اينترنت به عنوان مكاني براي برقراري ارتباط شخصي استفاده مي‌كردند. از بين روش‌هاي برقراري ارتباط IM )Instant Messaging( بيشترين طرفدار را داشت كه به طور متوسط 40 دقيقه در روز را به خود اختصاص مي‌داد. بعد از آن، مراجعه به سايت‌ها بخصوص براي دانلود موزيك، فعاليت‌هاي مربوط به E-mail ، چت و message board posting به ترتيب بيشترين زمان را به خود اختصاص دادند. يكي از روش‌هايي كه بعضي افراد از آن در اينترنت استفاده مي‌كردند، روش چند فعاليتي(multitasking) بود كه به معني انجام چند فعاليت همزمان در زمينه هاي مختلف است كه نتيجه آن صرفه جويي در زمان و هزينه است. اطلاعات كمي‌ و كيفي نشان دادند كه روش چندكاره معمولاً شامل فعاليت‌هاي غيراجتماعي (نظير دانلود موسيقي يا انجام فعاليت‌هاي مربوط به تكاليف مدرسه) همراه ارتباط بين فردي است.

با توجه به اطلاعات جمع‌آوري شده، بيشترين ميزان آشنايي افراد با يكديگر در message board‌ها و بعد از آن در چت روم (تالار گفتمان) بوده است. بعد از آن به ترتيب E-mail وIM در مقام‌هاي بعدي قرار دارند. اين نشان مي‌دهد كهIM كه بيشترين زمان صرف وقتonline را به خود اختصاص مي‌دهد بيشتر در بين افرادي استفاده مي‌شود كه در فضايي غير از اينترنت با يكديگر آشنا شده‌اند. 82‌‌درصد از افرادي كه ازIM استفاده مي‌كنند دوستان مدرسه‌اي هستند. اين يافته نشان مي‌دهد كه بيشتر نوجوانان زمان خود را در اينترنت صرف ارتباط با دوستان خود كه در مدرسه با هم دوست شده‌اند مي‌كنند.

از بين 175 نفر كه در مورد استفاده از يك هويت ديگر براي گشت و گذار در اينترنت سوال شده بود 49درصد هيچ وقت از اين روش استفاده نكرده بودند، 41درصد چند بار، 10درصد گهگاه و 7 نفر اغلب اوقات و 2 نفر همواره از هويت ديگري استفاده كرده بودند. علل استفاده از اين روش در 48درصد افراد سرگرمي‌عنوان شده است، 16درصد افراد عبور از محدوديت‌هاي سني و محافظت از حريم شخصي را علت تظاهر به داشتن هويت ديگر عنوان كرده‌اند.

11درصد جلب توجه كردن را علت استفاده از هويت جعلي دانسته‌اند و فقط 2درصد عنوان كرده‌اند كه مي‌خواستند داشتن يك هويت جديد را مورد ارزيابي قرار دهند.

همان‌طور كه گفته شد، نحوه استفاده نوجوانان از اينترنت همواره مورد توجه بوده است و در مطالعات مختلف از جنبه‌هاي متفاوتي مورد بررسي قرار گرفته است. اما مهم اين است كه نيازهاي نوجوانان به درستي شناخته شوند و ارتباط اين نيازها و نحوه پاسخگويي به آنها در فضاي مجازي مورد ارزيابي قرار گيرد تا بتوان فضاي مجازي را به‌گونه‌اي طراحي كرد كه پاسخگوي نيازهاي نوجوانان باشد و از انحطاط اين گروههاي در معرض خطر جلوگيري شود تا در آينده عوارض ناشي از آن گريبانگير جامعه نشود.